Sisifo eta kontzientzia planetarioa

Empordàko lautadan haize-parke bat eraikitzeko proiektu bat dago. Ana, proiektuak eragindako herrietako bateko bizilaguna, planaren aurka dago, paisaian eta hegazti migratzaileengan izango lukeen eraginagatik. Jordi auzokideak, berriz, energia berriztagarria sortzeko beharra defendatzen du. Antzeko egoera sortu da Cáceresen meategiak irekitzeko proiektu baten inguruan: lur arraroak eta beste mineral batzuk, hala nola kobaltoa, erauzi nahi dituzte, auto elektrikoen bateriak, telefono mugikorrak eta haize-sorgailuak egiteko ezinbestekoak baitira. Bi kasuek bizilagunen arteko liskarrak eragiten dituzte, baina helburu bera dute: klima-aldaketari aurre egitea.

Euskadin ere ez zaizkigu arrotzak tentsio horiek, dela energia berriztagarriak ezartzearen inguruko eztabaidan, dela kostaldearen okupazioan edo gure mendien kudeaketan. Trantsizio energetikoan gero eta konpromiso gehiago dago, baina baita interesen korapilo gero eta handiagoa ere.

Europan, berotegi-efektuko gasen emisioak murrizten hasi gara, bai, baina neurri batean beste herrialde batzuei —Txinari, esaterako— klima-aldaketa arintzeko behar ditugun mineral horien kantitate handiak erosiz lortzen ari gara. Mineralak erauztean, metal astunak, substantzia kimikoak eta elementu erradioaktiboak dituzten hondakinak sortzen dituzte herrialde horietan. Hondakin horiek lurzoruak eta lurpeko urak kutsatzen dituzte, eta inguruko komunitateen osasunari kalte egiten diote.

Klimaren aldeko ekintzan —edo ekintzarik ezean—, adibide argigarri ugari ikusten ditugu: arintze- eta egokitzapen-estrategietan hartutako konpromisoak, baina baita gizartearen norabide-aldaketak eta jokabide zentzugabeak ere. Munduan gerrak areagotzen ari diren honetan, dakarten ankerkeriaz gain, batzuek besteek eraikitakoa suntsitzen dute, eta petrolioa erre egiten da, hitzez hitz. Horrek datozen hamarkadetan industriaurreko garaiko tenperaturak 2 °C baino gehiago gainditzera garamatza. Dagoeneko 1,5 °C-ko mugan gaude.

Bero-bolada bata bestearen atzetik izan dugun uda baten ondoren, lurrazaletik hurbileko airearen munduko batez besteko tenperaturak beste hileko errekor bat hautsi zuen abuztuan: industriaurreko garaikoa baino 1,65 °C altuagoa izan zen, Copernicusen datuen arabera. Horrek, berez, klima-aldaketa bizkortzen ari ote den galdetzera garamatza. Eta galdera horiek egiten ditugun bitartean, urteak aurrera doaz eta muturreko fenomeno batzuk areagotzen ari dira.

Valentziako DANAk beste kontraesan bat erakusten digu: badakigu zer egin behar den, baina praktikan beste zerbait egiten dugu. Gaur egun, ezagutza zabala eta gaitasun teknologiko handia ditugu prozesu meteorologikoei, hidrologiari eta alerta goiztiarrei dagokienez. Hala ere, oraindik ere eraikitzen eta bizitzen uzten dugu uholdeak izateko arrisku handia dutela dakigun eremuetan, bai ibaiertzetan, bai kostaldean. Gaur egun, Kantauri itsasoko kostalde osoan, zehatz-mehatz ezagutzen ditugu marea astronomikoen periodikotasuna eta marea meteorologikoen maiztasuna. Hortik abiatuta, kostaldeko metro karratu bakoitza urpean geratzeko aukera kalkulatzen dugu. Hala ere, denboraleek ia urtero eragiten dituzte kalteak. Eta badakigu kalte horiek areagotu egingo direla, ezagutzen baititugu itsas mailaren egungo eta etorkizuneko igoera-tasa eta muturreko olatu-gertaeren maiztasunaren gorakada.

Sisiforen greziar mitoan bezala, aurrera eta atzera egiten dugu aldi berean. Hala ere, komeni da bereiztea edozein eraldaketa sakonek berekin dakartzan konpromisoak eta eraldaketa hori oztopatzen duten kontraesanak. Trantsizio ekologikoak erabaki zailak hartzea, zenbait gauzari uko egitea eta interes legitimoen arteko orekak bilatzea eskatzen du. Baina ezin du aurrera egin ekintza batzuek besteen onurak sistematikoki indargabetzen badituzte.

Kontua ez da bide bakarra aukeratzea, bide guztiek norabide berean eramango gaituztela bermatzea baizik. Duela mende erdi baino gehiago, Lurra espazioaren iluntasunean esekita erakusten zuen irudiak indartu egin zuen planeta bakarra partekatzen dugulako kontzientzia: planeta finitua eta kaltebera. Gaur, nazioarteko gobernantza gero eta ahulagoa denean eta berotzea 2 °C-ra arriskutsuki hurbiltzen ari denean, inoiz baino premiazkoagoa da guztion kontzientzia planetario hori berreskuratzea. Halaber, nazioarteko lankidetza-mekanismoak indartu behar ditugu, herrialde bakar batek bere kabuz konpondu ezin dituen erronkei aurre egiteko.

Guillem Chust AZTIko itsas ekosistemen aldaketa globalaren arloko koordinatzailea eta UHINAK kongresuko zuzendari zientifikoa da.

Diario Vascon argitaratutako iritzi-artikulua.