Elikagai-xahuketa EBn: araudian, ingurumenean eta gizartean dituen ondorioak

Elikagai-xahuketa fenomeno konplexua da, elikagaien balio-katearen fase guztiekin lotuta baitago. EBn urtero alferrik galtzen diren ia 591 milioi tona elikagaietatik —biztanleko 131 kg—:

• % 10,4 inguru elikagaien lehen mailako ekoizpenean sortzen da: nekazaritzan, abeltzaintzan, arrantzan eta akuikulturan.
• % 20,2 elikagaiak eta edariak fabrikatzean.
• % 7,0 txikizkako salmentan eta elikagaiak banatzeko beste jarduera batzuetan.
• % 9 jatetxeetan eta elikadura-zerbitzuetan.
• % 53,5 etxeetan.

Hondakina, galera, azpiproduktua… Zer da bakoitza? Zenbait definizio garrantzitsu

Elikagaiei buruzko legeriaren printzipio eta betekizun orokorrak ezartzen dituen Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren 2002ko urtarrilaren 28ko 178/2002 (EE) Erregelamenduaren arabera, «elikagaia» da gizakiek irensteko prestatutako edozein substantzia edo produktu, edo gizakiek irentsiko dutela arrazoiz aurreikus daitekeen edozein substantzia edo produktu, osorik edo partzialki eraldatuta egon zein eraldatu gabe egon. «Elikagai» kontzeptuak edariak, txiklea eta elikagaia fabrikatzean, prestatzean edo tratatzean nahita gehitutako edozein substantzia hartzen ditu barne, ura ere bai.

Hondakinei buruzko Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren 2008/98/EE Zuzentarauak definizio hauek ezartzen ditu:

1. Hondakina: edukitzaileak baztertzen duen edo baztertzeko asmoa edo betebeharra duen edozein substantzia edo objektu.
2. Biohondakina: lorategi eta parkeetako hondakin biodegradagarriak; etxe, jatetxe, jantoki kolektibo eta txikizkako saltokietako elikagai- eta sukalde-hondakinak; eta elikagaiak eraldatzeko lantegietan sortutako antzeko hondakinak.
3. Azpiproduktua (koproduktua): ekoizpen-prozesu batean sortzen den materia, substantzia edo objektua, prozesuaren helburu nagusia materia, substantzia edo objektu hori ekoiztea ez denean.

Azkenik, Elikadura eta Nekazaritzarako Nazio Batuen Erakundearen (FAO) arabera, elikagaiak alferrik galtzearen barruan bi kontzeptu bereizten dira: elikagai-galerak (food loss) eta elikagai-xahuketa (food waste). Biek elikagaien zati jangarriari —edo jangarria izan daitekeenari— soilik egiten diote erreferentzia.

• Elikagai-galerak nekazaritzako elikagaien katearen lehen etapetan gertatzen dira, ekoizpenaren eta fabrikazioaren sektoreetan. Horien barruan sartzen dira uzta biltzea, elikagaiak prozesatzea eta biltegiratzea. Galera horien arrazoiak izan daitezke klimarekin eta ingurumenarekin lotutako prozesuak, ustekabeko gertakariak —erabilitako teknologiekin eta azpiegiturekin lotuak—, edo ekonomiarekin eta araudiarekin lotutako faktoreak —kalitate- eta estetika-estandarrak—.
• Elikagai-xahuketa, berriz, katearen azken etapetan gertatzen da: banaketan eta kontsumoan. Nagusiki, parte hartzen duten eragileen erabakien ondorio da.

Elikagai-xahuketa murriztea Europako araudian

Elikagai-xahuketa murrizteko helburua bat dator Europako Itun Berdearekin, zeinak 2050erako Europar Batasunean klima-neutraltasuna lortzea baitu xede. Elikagai-xahuketa prebenitzea eta murriztea funtsezko urratsa da klima-aldaketa arintzeko eta hartara egokitzeko, kutsadura gutxitzeko, airearen kalitatea hobetzeko eta biodibertsitatea zaintzeko.

Gainera, berotegi-efektuko gasen isuriak ahalik eta gehien murrizten laguntzen du, eta, horrenbestez, 2030erako Klima Helburuen Planaren erronka nagusiari erantzuten dio: 2030erako isuriak gutxienez % 55 murriztea, 1990eko mailekin alderatuta.

Ildo horretan, elikagai-xahuketaren aurkako borrokak EBko ekimen hauen helburuak lortzen laguntzen du, besteak beste:

• Uraren, airearen eta lurzoruaren kutsadura zerora murrizteko EBren ekintza-plana: 2030erako hondakinen sorrera nabarmen gutxitzea eta udal-hondakinen errefusaren kantitatea % 50 murriztea du helburu.
• Food 2030: EBren ikerketa- eta berrikuntza-politikaren esparrua da. Elikadura-sistema jasangarri, osasungarri eta inklusiboetarako trantsizioa bultzatzen du, planetaren mugak errespetatuz.
• Batzordearen «Elikadura-segurtasuna bermatzea eta elikadura-sistemen erresilientzia indartzea» komunikazioa: epe laburreko neurriak ezartzea du helburu, Ukrainako elikadura-segurtasunari eta nekazaritzari, munduko elikadura-segurtasunari eta EBko ekoizle eta kontsumitzaileei laguntzeko.

Erronkari aurre egiteko irtenbideak

Europar Batasuneko elikagai-xahuketa erronka handia da, ingurumen-jasangarritasunari, egonkortasun ekonomikoari eta gizarte-ekitateari eragiten baitie. Balio-katearen etapa guztietan —ekoizpenetik hasi eta etxeetako kontsumoraino— alferrik galtzen diren elikagaien kopuru kezkagarriek agerian uzten dute arazoa murrizteko premiazko neurri koordinatuak hartu behar direla.

Hondakinen kantitatea murrizteaz gain, funtsezkoa da elikagaien ekoizpenean sortzen diren azpiproduktuak balorizatzeko irtenbideak garatzea.

Azpiproduktuak balorizatzeak aukera ematen du lehen hondakintzat hartzen zena balioa duten baliabide bihurtzeko: beste ekoizpen-prozesu batzuetan berrerabiliz, bioerregai bihurtuz edo ongarrien industrian eta animalien elikaduran erabiliz.