Edukien aurkibidea
Nahiz eta ez izan oso ohikoa, listeriosiak Europan elikagaien bidez transmititzen diren gaixotasunen artean eragin sanitario handiena dutenetako bat izaten jarraitzen du. EFSA–ECDCren azken txostenaren arabera, 2024an 3.041 listeriosi kasu jakinarazi ziren Europan; horietatik %70 baino gehiago ospitaleratzea behar izan zuten, eta heriotza-tasa %8tik gorakoa izan zen. Datu horiek gogorarazten digute ez dela nahikoa araudia “betetzea”; funtsezkoa da arriskua aurreikustea, batez ere Listeria monocytogenes bezalako patogeno baten aurrean, gai baita ingurune hotz eta hezeetan irauteko eta prozesatze-inguruneetan denbora luzez bizirik mantentzeko, higiene-estandar altuekin ere.
Azken bost urteetan Listeriak eragindako agerraldien gorakada hainbat faktorek azaltzen dute: demografikoak, ingurumenekoak eta kontsumo-ohiturekin lotutakoak. Horien artean nabarmentzekoa da kontsumorako prest dauden elikagaiekiko (Ready To Eat, RTE) gero eta joera handiagoa. Produktu hauek bereziki garrantzitsuak dira Listeria monocytogenesen kasuan, aurretiazko egosketa edo tratamendu termikorik gabe kontsumitzen direlako. RTE kategorian sartzen dira esnekiak, haragi-produktuak, arrain-produktuak eta landare-jatorrikoak, eta kasu askotan, kontrol eraginkorrak izan arren, 100 UFC/g-ko mugatik gorako laginak detektatu dira. Horrek indartu egiten du prebentzio- eta kontrol-neurri osagarrien beharra elikagaien industriako sektore desberdinetan.
Testuinguru honetan, zientziak aspalditik ari da mikrobiologia-kontrolerako estrategia tradizionalak osatuko dituzten soluzioak aztertzen. Itxaropentsuenetako bat bakteriofagoen erabilera da: bakterio espezifikoak soilik infektatzen dituzten birus naturalak.
Fagoak naturalki daude ingurunean, elikagaietan bertan eta baita gure hesteetako mikrobiotan ere.
Haien abantaila nagusia espezifikotasun oso handia da: helburu-bakteriaren aurka (kasu honetan Listeria monocytogenes) modu zehatzean jarduten dute, elikagaiaren mikrobiota (mikroorganismo onuragarriak barne) eta haren propietate sentsorialak kaltetu gabe. Gainera, haien jarduera-modua eraginkorra bezain naturala da: fagoak bakterioa identifikatzen du, barrura sartzen da, ugaldu egiten da eta suntsitu egiten du; zikloa errepikatzen da Listeria dagoen bitartean.
AZTIn hamar urte baino gehiago daramatzagu Listeriaren aurkako bakteriofago espezifikoak garatzen, elikadura-kateko hainbat puntutan aplikatzeko: elikagaietan bertan, biofilmen aurkako desinfekzio zuzenduan (gainazal eta ekipamenduetan) edo ontziratze aktiboko soluzioetan. Horrela, higiene-jardunbide egokiak osatzeko tresna gisa diseinatzen dira, arrisku handiena dagoen kateko puntuak indartzeko, bereziki kontsumorako prest dauden elikagaietan.
Lan honen emaitza patente bat izan da: “Listeria monocytogenes-en aurkako bakteriofago espezifikoak” (WO/2024/133422 (PCT) | EP4388888A1). Formulazio bioteknologiko natural batean oinarritzen da, bakteriofago oso espezifiko 1 eta 6 artean konbinatzen dituena, patogeno honen presentzia murrizteko eta, horrela, elikagaien segurtasuna indartzeko.
One Health ikuspegiak gizakien, animalien eta ingurumenaren osasunaren arteko lotura azpimarratzen du, eta prebentzio-estrategia integratuak sustatzen ditu elikadura-kate osoan. Testuinguru honetan, bakteriofagoak soluzio natural eta jasangarri gisa kokatzen dira: egungo kontrol-mekanismoak osatzen dituzte, antimikrobianoen eta kontserbatzaile kimiko batzuen erabilera murrizten laguntzen dute (kontsumitzaileek gero eta gutxiago onartzen dituztenak) eta, ondorioz, erresistentzia antimikrobianoen aurkako borrokan laguntzen dute. AZTIn, lan-ildo hau gure One Health estrategiaren parte da, elikadura-kate osoan mikroorganismoen kontrola indartzeko.
Horren adibide da BIOTEGANIA proiektu estrategikoa (PLEC2023-010275 eta MIG-20232001 erreferentziak), 2024an abiarazia eta AZTIk eta CUARTEk koordinatua. Proiektu honek soluzio bioteknologiko eta digitalak garatzen ditu animalien osasuna eta elikagaien segurtasuna indartzeko, antibiotikoen mendekotasuna murrizteko eta patogenoen transmisio-arriskua gutxitzeko helburuarekin. Besteak beste, diagnostiko, prebentzio eta kontrolerako tresna berritzaileak lantzen dira (Campylobacter, Listeria, Escherichia coli), eta baita Brachyspiraren aurkako fagoen isolamendua ere. Formulazioak ustiategietan, hiltegietan eta prozesatze-inguruneetan aplikatzeko diseinatzen dira, baldintza errealetan balioztatuta industria-bazkideekin.
Elikagaien segurtasuna etengabe eboluzionatzen ari da, gizartearen, demografiaren eta kontsumo-ohituren aldaketekin batera, gero eta gehiago kontsumorako prest dauden elikagaien norabidean. Horrek kontrol-estrategia zehatzagoak eta egokituagoak eskatzen ditu. Maiztasun txikiko baina eragin handiko patogenoen aurrean, zientzian oinarritutako berrikuntza funtsezkoa da.
Bakteriofagoek ez dituzte higiene-jardunbide egokiak ordezkatzen, baina aliatu estrategiko bihur daitezke arriskua aurreikusteko eta kontsumitzaileak —batez ere zaurgarrienak— babesteko, gero eta konplexuagoa den elikadura-sistema batean.
AZTIn ildo honetan lanean jarraitzen dugu, eta elikagaien industriako eragileekin elkarlanean aritzen gara soluzio hauen potentziala aztertzeko eta balioztatzeko, laborategitik hasi eta aurre-industria mailako agertokietaraino.
Kalitate edo elikagaien segurtasun arduraduna bazara eta informazio gehiago nahi baduzu edo lankidetza-aukerak aztertu nahi badituzu, jar zaitez gurekin harremanetan.
