Albisteak
Edukien aurkibidea
Lan zientifiko honek lehen aldiz eskaintzen du gida praktiko bat itsas ekosistemetan aplikatutako adimen artifiziala (AA) —arrantza-ontzietako kameretatik hasi eta ozeanoaren osasuna aurreikusten duten ereduetaraino— gardena, segurua eta balioztatua izan dadin.
Ikerketa AZTIk koordinatu du, eta Fish and Fisheries aldizkarian argitaratu da. Lanak defendatzen du adimen artifizialak ez duela giza erabakiak ordezkatu behar, baizik eta ozeanoari buruzko erabaki informatuak hartzeko gaitasuna indartu.
Sukarrieta, 2026ko urtarrilaren 28a. Egunero, itsasoan jasotzen diren milaka irudi eta seinalek —sonarrak, buiak, sateliteak, ontzietan instalatutako kamerak— datu kopuru ikaragarriak sortzen dituzte. Adimen artifiziala dagoeneko erabiltzen da datu horiek interpretatzeko: denbora errealean izurdeak detektatzeko, biodibertsitate-adierazleak kalkulatzeko edota ontzietan harrapatutako espezieak automatikoki identifikatzeko, arrantza-kudeaketako ereduak hobetzeko edo itsas espazioaren kudeaketan sortzen diren gatazkak konpontzeko.
Baina iraultza teknologiko horren atzean galdera giltzarri bat dago: benetan fida al gaitezke adimen artifizialak dioenaz ozeanoaren osasuna jokoan dagoenean?
Erronka horri erantzuteko, AZTIk gidatutako Europako ikerketa-talde batek erreferentzia-esparru bat garatu du, itsas adimen artifiziala fidagarria, etikoa eta zientifikoki sendoa izan dadin hiru oinarri nagusi ezartzen dituena. Lan osoa Towards Trustworthy Artificial Intelligence for Marine Research, Fisheries and Environmental Management izeneko artikulu zientifikoan jasota dago, Fish and Fisheries aldizkarian argitaratua
Adimen artifizialak aukera handiak eskaintzen ditu, baina arriskuak ere baditu. Ontzi bateko kamera batek antzekoak diren bi espezie nahas ditzake, adituek trebatu ez badute edo argi-baldintza desberdinetako irudiekin elikatu ez bada. Arrain-populazio baten ugaritasuna aurreikusten duen eredu batek huts egin dezake datu osatugabe edo alboratuekin garatzen bada —laginketa orok berezko mugak dituelako—, eta egoera errealaren ebaluazio okerra sor dezake. Gainera, tresna automatizatu batek errezeloa sor dezake sektorean, baldin eta ez bada ulertzen nola hartzen dituen erabakiak edo itsasoan lan egiten duten pertsonen ezagutza praktikoa kontuan hartu gabe diseinatu bada.
Adibide horiek guztiek agerian uzten dute zein garrantzitsua den kalitate-, gardentasun- eta balioztatze-irizpide sendoak izatea, batez ere erabakiek ekosistemetan, arrantza-komunitateetan eta politika publikoetan eragina dutenean.
Ikerketa-taldeak proposatutako esparrua hiru zutabe nagusitan oinarritzen da. Lehenengoa bideragarritasun sozioekonomiko eta juridikoari lotuta dago. Adimen artifizialaren garapena eta erabilera sektore marino osoarentzat eskuragarria izan behar da, eskala txikiko arrantza barne, eta Europako araudiarekin bat etorri behar du, tartean Adimen Artifizialaren Araudi berriarekin. Ikerketak azpimarratzen du tresnarik eraginkorrenak eragileekin batera diseinatzen direnak direla, ez haientzat soilik sortzen direnak. Horrek onarpen soziala handitzen du, tokiko ezagutza txertatzen du eta erresistentziak murrizten ditu.
Bigarren zutabea datuen gobernantza etikoari dagokio. Adimen artifizialeko sistema batek ondo funtzionatzeko, datu anitzak, garbiak, trazagarriak eta modu arduratsuan kudeatuak behar ditu. Lan honetan proposatzen da FAIR, CARE eta TRUST printzipioak itsas datuei aplikatzea, erabilitako informazioa —irudiak, sentsore-seinaleak, jarraipeneko serie historikoak— irisgarria, elkarreragingarria, datuak sortzen dituzten komunitateekiko errespetuzkoa eta epe luzera behar bezala kontserbatua izan dadin. Datuen gobernantza egokia da AAren emaitzak gardenak, erreproduzigarriak eta auditagarriak izan daitezen oinarria.
Hirugarren zutabea sendotasun teknikoan eta balioztatze zientifikoan oinarritzen da. Adimen artifizialak frogatu behar du benetako itsas baldintzetan funtzionatzen duela, eta ez soilik ingurune kontrolatuetan. Ikerketak gomendatzen du ereduak datu independenteekin balioztatzea, proba estatistikoak aplikatzea eta emaitzak lurrean jasotako informazioarekin alderatzea. Adibide zehatz bat da harrapaketen analisi automatizatua portuan egiten den laginketa eskuzkoarekin alderatzea, algoritmoek ontzian benetan gertatzen dena zenbateraino islatzen duten egiaztatzeko. Metodoen konbinazio horrek akatsak murrizten ditu, ereduekiko gehiegizko konfiantza saihesten du eta kudeaketarako benetan erabilgarriak diren tresnak eskaintzen ditu.
Jose A. Fernandes, AZTIko adimen artifizialeko aditu eta ikerketaren egile nagusiaren hitzetan: “Algoritmoen erabileraren eztanda bat ikusten ari gara, baina askotan hasierako itxaropenak betetzen ez dituzte. Galdera nagusia hau da: zer egin dezakegu haiengan zenbat konfiantza jar dezakegun ebaluatzeko? Kontuan hartuta adimen artifiziala dagoeneko errealitate bat dela arrantza-sektorean eta itsas ikerketan, fidagarria bada bakarrik izango da erabilgarria. Gure lanak hori nola bermatu erakusten du, zientzia, etika eta sektorearen parte-hartzea uztartuz”.
Bestalde, Sebastian Villasante ikerketaren egilekide eta Santiagoko Compostelako Unibertsitateko CRETUS Ingurumen Teknologien Institutuko ikertzaile nabarmenak honakoa adierazi du:
“Adimen artifizialeko tresnak ezagutza elkarrekin sortzeko ikuspegi inklusibo eta parte-hartzaileen bidez diseinatu behar dira, sektore bakoitzaren tokiko eta espezifikoko ezagutza eta esperientzia, baita behar ekonomikoak ere, garapen zientifiko eta teknologikoko taldeekin integratuz”.
Esparru honen aplikazioak ondorio zuzenak ditu komunitate zientifikoarentzat, administrazioentzat, arrantza-sektorearentzat eta herritarrentzat.
Itsas ikerketarako, adimen artifizialeko ereduak garatu, ebaluatu eta alderatzeko irizpide bateratuak izatea dakar, ezagutza sortzea bizkortuz eta ekosistemen egoerari zein klima-aldaketaren eraginari buruzko aurreikuspenen kalitatea hobetuz.
Arrantza- eta ingurumen-kudeaketarako, erabaki konplexuak hartzen laguntzeko tresna gardenagoak eta sendoagoak izatea esan nahi du, kuoten esleipenetik hasi eta itsas espazioaren plangintzara edo legez kanpoko jardueren zaintzara arte. Ereduak behar bezala balioztatzen badira eta datuak zorrotz kudeatzen badira, adimen artifizialak ibilbideak optimizatzen, erregai-kontsumoa murrizten, produktuen trazabilitatea hobetzen eta itsas jardueren jasangarritasuna indartzen lagun dezake.
Gizartearentzat oro har, ikuspegi honek ozeanoaren digitalizazioa modu arduratsuan garatzen laguntzen du. Adimen artifizial fidagarri batek ekonomia urdin jasangarriago baterantz aurrera egitea ahalbidetzen du, biodibertsitatearentzat zein itsasoaren mende dauden komunitateentzat onurak sortuz.
Azken helburua, ikerketa-taldearen hitzetan, adimen artifizialak giza erabakiak ez ordezkatzea da, baizik eta informazio azkarrago, zehatzago, gardenago eta ulergarriagoarekin indartzea.